AI in de sociale advocatuur: hoe blijft u binnen de beroepsregels en de AVG?

Kunstmatige intelligentie biedt sociaal advocaten nieuwe mogelijkheden: sneller analyseren, beter structureren en meer tijd voor de cliënt. Tegelijkertijd raakt AI direct aan de kern van ons vak: vertrouwelijkheid, geheimhouding en de AVG. In dit eerste artikel van de miniserie AI en Legal  zet ik de belangrijkste grenzen en praktische vuistregels op een rij. Het doel is niet om AI af te raden, maar om het veilig en verantwoord te kunnen gebruiken.

De kern van de regels: u blijft verantwoordelijk

Wanneer u tekst of gegevens in een AI-tool plakt, stuurt u die data naar een server. Wat daar precies mee gebeurt, verschilt per tool en abonnement. Belangrijke grens: de advocaat (of het kantoor) is en blijft verwerkingsverantwoordelijke. U bent dus verplicht te onderzoeken waar de gegevens terechtkomen, of ze voor modeltraining worden gebruikt en of er een verwerkersovereenkomst is.

Een tweede grens: AI hallucineert. Het kan jurisprudentie, wetsartikelen of feiten verzinnen. Vertrouw nooit blind op de output. Lees, controleer en pas aan. U blijft verantwoordelijk voor het eindproduct.

Praktische vuistregels uit de spreekuren

Voor de zomer organiseerde de Raad voor Rechtsbijstand vanuit het Project Perspectief drie succesvolle online spreekuren over AI en legal tech, speciaal voor sociaal advocaten en mediators. Ik mocht deze spreekuren leiden. Tijdens deze spreekuren kwam ik samen met de deelnemers herhaaldelijk tot de volgende adviezen :

• Anonimiseer altijd. Vervang namen, adressen, BSN-nummers, geboortedata en andere identificerende gegevens voordat u iets invoert in een AI-tool. Gebruik fictieve namen of neutrale aanduidingen (“cliënt A”, “gemeente X”).

• Gebruik bij voorkeur een betaalde of enterprise-versie met een expliciete opt-out voor modeltraining. Gratis versies van ChatGPT, Gemini en vergelijkbare tools gebruiken uw invoer standaard om het model te trainen.

• Gebruik door AI gegenereerde tekst nooit zonder deze kritisch te lezen, te controleren en aan te passen.

• ​​​Informeer uw cliënt. Overweeg in de opdrachtbevestiging op te nemen dat u AI-tools als hulpmiddel gebruikt en hoe u daarbij omgaat met vertrouwelijkheid.

Amerikaanse cloud versus lokale of EU-oplossingen

Veel legal tech-tools die claimen dat persoonsgegevens veilig kunnen worden geüpload, zijn in de praktijk lastig te controleren.

Amerikaanse ​​AI-diensten die data verwerken (zoals ChatGPT, Claude, veel standaardversies van andere tools) vallen onder Amerikaanse wetgeving. Zelfs als een betaalde versie claimt dat data niet voor training worden gebruikt, blijven de servers vaak in de VS. We hebben onvoldoende zicht en invloed op wat ermee gebeurt. Dat vraagt om een eigen risicoafweging.

Tools claimen soms dat ​​persoonsgegevens mogen worden ingevoerd omdat de data lokaal of binnen een afgeschermde omgeving blijven. Controleer altijd zelf de voorwaarden en de daadwerkelijke technische inrichting: waar staan de servers precies, is er een verwerkersovereenkomst, en wat gebeurt er bij een datalek? Zonder verwerkersovereenkomst en duidelijke garanties blijft het risico bij de advocaat.

Realistische alternatieven die in de discussies tijdens de spreekuren naar voren kwamen:

• Claude Pro (Anthropic). Anthropic zegt dat Pro-abonnementen niet worden gebruikt voor modeltraining, maar de servers staan in de VS.

• Microsoft Copilot via Microsoft 365. Bij de juiste licentie en instellingen kunnen gegevens binnen de EU-infrastructuur blijven. Voor veel kantoren is dit een van de betere cloud-opties.

• Lokale modellen. De enige manier om 100 % zeker te zijn dat gegevens uw computer niet verlaten, is om lokale modellen te gebruiken. Nadeel is dat deze modellen minder krachtig zijn en de installatie technische kennis of hulp vraagt.

Wat betekent dit concreet voor de praktijk?

Veel deelnemers aan de spreekuren gaven aan dat het teleurstellend is dat complete dossieranalyse of volledige workflows met cliëntgegevens vaak niet verantwoord in AI-tools te maken zijn. Wat kunt u er dan wel mee? De toegevoegde waarde van AI ligt vooral bij:

• sparren over strategie (met geanonimiseerde feiten);
• analyseren van openbare jurisprudentie;
• structureren van teksten;
• verbeteren van concepten die u zelf hebt opgesteld.

Dat is minder spectaculair dan de marketing van sommige tools belooft, maar wél verantwoord en al direct bruikbaar.

Samenvatting: de checklist om mee te starten

1. Anonimiseer altijd.
2. Kies bij voorkeur een betaalde of Enterprise-versie met training-opt-out.
3. ​​​Informeer de cliënt.
4. Controleer alle AI-output kritisch.
5. Overweeg lokale modellen voor de meest gevoelige zaken.
6. Documenteer uw keuze en risicoafweging (onderzoeksplicht AVG).

AI is geen toverstok, maar ook geen verboden terrein. Met deze vuistregels kunt u de voordelen benutten zonder de beroepsregels of de AVG te schenden. In het volgende artikel ga ik dieper in op het concrete anonimiseren: hoe doe u dat efficiënt in de dagelijkse praktijk?

Heeft u vragen of ervaringen die u wilt delen? Stuur ze gerust door naar [email protected]. Samen maken we AI een toegevoegde waarde voor de sociale advocatuur.

Mini-serie AI en legal tech

Vanuit de online spreekuren AI en legal tech kwam een schat aan inzichten, tips en ervaringen naar voren. Daarom start de Raad voor Rechtsbijstand vanaf september met een mini-serie van artikelen. In elk artikel werkt Jeroen Zweers één thema uit de spreekuren verder uit, zodat u de lessen direct kunt toepassen in uw praktijk. Dit artikel is het eerste van deze serie.

^{De Raad voor Rechtsbijstand aanvaardt geen enkele verantwoordelijkheid voor de werking, inhoud, betrouwbaarheid of privacywaarborgen van de in dit artikel genoemde AI-tools en andere digitale hulpmiddelen. De informatie in deze artikelenreeks is uitsluitend bedoeld ter algemene voorlichting van sociaal advocaten en vormt geen advies. Er is geen sprake van promotie van specifieke producten of diensten. Iedere lezer blijft zelf verantwoordelijk voor de keuze, het gebruik en de beoordeling van AI-tools in de eigen praktijk.}