Cijfers en trends

De Raad voor Rechtsbijstand heeft de cijfers en trends voor 2018 digitaal gepubliceerd. Deze online publicatie komt vanaf nu in de plaats van de eerdere gepubliceerde uitgave van de Monitor Gesubsidieerde Rechtsbijstand.

Samenvatting bevindingen 2018

Verminderd bereik van de Wrb onder de Nederlandse bevolking

Sinds 2007 maakt de Raad, in samenspraak met het CBS, een schatting van het deel van de Nederlandse bevolking dat in aanmerking komt voor gesubsidieerde rechtsbijstand, oftewel het bereik van de Wrb. Deze schatting maken we op basis van het inkomen en het vermogen boven de forfaitaire vrijstelling in box 3 in het peiljaar (t-2), zoals gebruikelijk is bij de aanvraag van een toevoeging.

Het ingeschatte bereik van de Wrb onder de gehele Nederlandse bevolking is afgenomen van 38,1% in 2017 naar 37,2% in 2018. De afname van de gerechtigden is in hoofdzaak zichtbaar bij de leeftijdsgroep boven de 65 jaar. Dit heeft te maken met veranderingen binnen het belastingstelsel. Met ingang van 2016 is de ouderentoeslag op het heffingsvrij vermogen vervallen. Het vermogen wordt daardoor vaker belast, omdat de vrijstelling lager is geworden en overschreden wordt. Zodra er sprake is van het betalen van belasting op vermogen in box III valt iemand buiten het bereik van de Wrb. De groep 65+’ers die met ingang van 2016 buiten het bereik van de Wrb valt, heeft dus wel een inkomen dat binnen de inkomensgrenzen van de Wrb ligt, maar een vermogen boven de belastingvrije voet. Het aantal toevoegingen bij de leeftijdsgroep 65+ heeft zich overigens anders ontwikkeld dan verwacht op basis van een afgenomen bereik voor deze groep. Het laat relatief juist een hele kleine stijging zien.

De eerstelijn: het Juridisch Loket

In totaal zijn er in 2018 bij het Juridisch Loket landelijk 740.000 ‘klantactiviteiten’ uitgevoerd. Het aantal klantactiviteiten is in 2018 nagenoeg gelijk gebleven ten opzichte van 2017 en 2016. Het aantal verwijzingen naar advocaten is in 2018 wel enigszins afgenomen.

De activiteiten die het Juridisch Loket uitvoert voor de klanten hadden  vooral betrekking op het personen- en familierecht (21%), arbeids- en ontslagrecht (20%), verbintenissenrecht (15%), sociale voorzieningen en verzekeringen (samen 8%) en huurrecht (10%).

Het belangrijkste product is het verstrekken van informatie: in 2018 bestond 79% van alle werkzaamheden van het Juridisch Loket hieruit. Daarnaast betrof 14% van de producten een verwijzing naar een advocaat.

Aantal toevoegingen liep terug

Er zijn in 2018 in totaal 407.163 toevoegingen afgegeven. Dit aantal ligt lager dan het aantal in 2017 (-2%).

Vanaf 2000 tot en met 2013 nam het aantal afgegeven toevoegingen overwegend toe, maar sindsdien daalde het aantal toevoegingen, met uitzondering van 2016, toen het aantal tijdelijk verhoogd was door een grote toename bij asiel. De afnemende trend van het aantal toevoegingen wordt hoofdzakelijk bepaald door de trends van een aantal soorten toevoegingen waarvoor veel toevoegingen worden afgegeven, zoals echtscheidingsgerelateerde toevoegingen, straftoevoegingen (verdachten) en bestuursrechtelijke toevoegingen tegen de overheid.

Echtscheidingsgerelateerde toevoegingen namen af

Het aantal echtscheidingsgerelateerde toevoegingen is in 2018 opnieuw gedaald met 4% ten opzichte van 2017. Deze afname is al een aantal jaren zichtbaar. Ten opzichte van 2014 is het een afname van 17%. Er is na 2013 een verschuiving geweest van echtscheidingstoevoegingen naar mediation- en lichte adviestoevoegingen. Toen was er aanzienlijke groei van mediation- en lichte adviestoevoegingen zichtbaar, maar in 2018 zijn deze cijfers gestabiliseerd en is er geen groei meer. De dalende ontwikkeling van het aantal reguliere toevoegingen past bij de dalende trend die zichtbaar is in het aantal echtscheidingen en echtscheidings(gerelateerde) zaken bij de Rechtspraak.*

De straftoevoegingen (verdachten) nemen af

De daling van het aantal straftoevoegingen voor verdachten zette in 2018 door (-6%). Dit werdhoofdzakelijk bepaald door de afname van het aantal ambtshalve straftoevoegingen in zaken waarin sprake is van vrijheidsbeneming. Deze daling lijkt samen te hangen met de bij de Rechtspraak eveneens zichtbare afname van strafzaken.

Aantal bestuursrechtelijke toevoegingen tegen overheid nam af

De meeste soorten bestuursrechtelijke toevoegingen lieten een overwegend dalende trend zien. Het aantal toevoegingen voor sociale voorzieningen (-8%), sociale verzekeringen (-11%) en bestuur overig (-6%) nam af. De zichtbare trend komt overeen met de trend die bij de Rechtspraak zichtbaar is.

Het aantal asieltoevoegingen nam toe

Het aantal asieltoevoegingen is in 2018 toegenomen met 6%, in hoofdzaak door het toegenomen aantal vervolgaanvragen voor asiel door veel Dublinafwijzingen. De IND heeft als gevolg van personeelstekorten achterstanden opgelopen in de verwerking van verblijfsaanvragen. Hierop zijn maatregelen genomen: het aantrekken en inwerken van nieuw personeel. Met de stijging van de productie bij de IND zal het aantal asieltoevoegingen naar verwachting verder omhoog gaan.

Gebruikers van toevoegingen

In 2018 werd aan ruim 273.000 toevoegingsgebruikers ten minste één toevoeging afgegeven. Dit aantal ligt lager dan in 2017 (10.000 minder, -4%). De afname van het totaal aantal toevoegingsgebruikers ging samen met een afname van 2% van het aantal afgegeven toevoegingen. Het gemiddeld aantal toevoegingen per toevoegingsgebruiker was in 2018 1,5. In 2018 is het enkelvoudig gebruik ten opzichte van 2017 weer iets afgenomen tot 73%.

Voor 63% van de toevoegingen, ongeveer 238.000, wordt een eigen bijdrage opgelegd. Voor bijna al deze toevoegingen valt deze eigen bijdrage in de laagste trede. Bij ongeveer 80% van de toevoegingen met een eigen bijdrage werd  een korting  verleend van € 53 omdat  er voorafgaand aan het aanvragen van een toevoeging contact was met het Juridisch Loket.

Neerwaartse ontwikkeling aantal advocaten dat toevoegingen behandelde

Een van de taken van de Raad is te voorzien in voldoende aanbod van rechtsbijstandverleners. Het aantal rechtsbijstandverleners dat gesubsidieerde rechtsbijstand verleent, dient nauwgezet te worden gevolgd om tijdig te kunnen anticiperen op een naderend tekort, dan wel overschot. Gesubsidieerde rechtsbijstand wordt hoofdzakelijk aangeboden door advocaten, maar ook mediators en bewindvoerders kunnen toevoegingen aanvragen. Ten slotte kunnen ook bijzondere curatoren aan minderjarige cliënten worden toegevoegd.

In 2018 verleenden iets minder dan 7.750 rechtsbijstandverleners in ten minste één zaak gesubsidieerde rechtsbijstand. Het aantal advocaten dat actief deelnam aan het stelsel is in 2018 met ongeveer 200 afgenomen en ongeveer 3% lager dan 2017, ongeveer evenveel als de afname van het aantal reguliere toevoegingen (-2%). Het aantal actieve mediators is nagenoeg gelijk gebleven.

Het gemiddeld aantal reguliere toevoegingen per advocaat per jaar is 54 in 2018. Dit is gelijk aan een jaar eerder. De verdeling van het aantal toevoegingen over de advocaten is overigens ongelijk. Opvallend is dat de advocaten die in 2018 10 of minder toevoegingen behandelden (27% van het totaal), gezamenlijk slechts 2% van alle toevoegingen behandelden. Het beeld is juist omgekeerd bij de advocaten die meer dan 200 toevoegingen behandelden (3% van het totaal). Samen behandelde deze groep advocaten 15% van de toevoegingen.

Piket

Aangehouden verdachten van bepaalde strafbare feiten, vreemdelingen die op grond van de Vreemdelingenwet 2000 in hun vrijheid zijn beperkt of van wie de vrijheid is ontnomen en psychiatrisch patiënten die in bewaring worden gesteld, hebben recht om kosteloos een piketadvocaat te consulteren. De toewijzing  van advocaten is geregeld via piketdiensten. De Raad faciliteert deze voorziening. Advocaten worden ingepland volgens een rouleersysteem.

In 2018 zijn er in totaal bijna 104.000 piketdeclaraties ingediend voor de rechtsbijstand die in het kader van piket is verleend. Het aantal piketdeclaraties dat is ingediend, is in 2018 gedaald ten opzichte van een jaar eerder doordat de werkvoorraad tijdelijk was opgelopen.

Een piketadvocaat kan zowel vóór de inverzekeringstelling (consultatiebijstand) als ná de inverzekeringstelling (bijstand na inverzekeringstelling) een aangehouden verdachte bijstaan voor feiten waarvoor voorlopige hechtenis is toegestaan. Vóór maart 2016 was verhoorbijstand alleen nog mogelijk voor minderjarige verdachten van strafbare feiten. Sinds 1 maart 2016 kunnen ook aangehouden meerderjarige verdachten bijstand van een piketadvocaat krijgen tijdens het politieverhoor (verhoorbijstand). Zij moeten ook actief op dat recht worden gewezen. Alleen wanneer verdachten hiervan ondubbelzinnig afstand doen, vindt geen verhoorbijstand plaats. Per 1 maart 2017 hebben aangehouden kwetsbare (waaronder minderjarige) verdachten daarnaast recht op gesubsidieerde consultatiebijstand bij strafbare feiten waarvoor geen inverzekeringstelling is toegelaten.

In 2018 namen 3.150 advocaten deel aan tenminste een van de piketsoorten. Het merendeel van de piketadvocaten (85%) participeerde in het strafpiket. Deelname aan het jeugdstrafpiket werd in 2018 meestal gecombineerd met deelname aan het meerderjarigenstrafpiket (43% van alle piketadvocaten) en in mindere mate werd straf- met psychiatrisch patiëntenpiket gecombineerd of straf- met vreemdelingenpiket.

Uitgaven

Bekostiging van het stelsel van gesubsidieerde rechtsbijstand, exclusief de eigen bijdragen en eventuele proceskostenveroordeling, vindt plaats vanuit de publieke middelen. Daarom is monitoring van de uitgaven voor dit stelsel, met zijn open einde financiering, van belang. De berekening van de uitgaven is niet gebaseerd op het aantal afgegeven toevoegingen, maar op de door de Raad in 2018 gedane uitbetalingen op basis van vastgestelde toevoegingen. Dit betekent dat de subsidie aan de advocaat voor de door hem verleende rechtsbijstand na beëindiging van de zaak is vastgesteld. We noemen deze vastgestelde toevoegingen verder vaststellingen. Het aantal vaststellingen nam in 2018 met 2% af. Omdat de eigen bijdrage door de rechtzoekende rechtstreeks aan de rechtsbijstandverlener wordt betaald, wordt deze door de Raad in mindering gebracht op de vergoeding aan de rechtsbijstandverlener. Het bedrag dat in 2018 aan forfaitaire vergoedingen uitging is 3% lager dan in 2017.

Naast de declaratie van het forfaitair aantal uren, kan een advocaat bij een overschrijding van het aantal uren dat voor een zaak geldt én na toestemming van de Raad, extra uren declareren (EXU). De declaraties die de Raad in 2018 aan advocaten heeft uitbetaald, hebben niet alleen betrekking op toevoegingen die in 2018 zijn afgegeven, maar ook op toevoegingen die in voorgaande jaren zijn afgegeven. Het is niet ongebruikelijk dat een declaratie pas na enkele jaren wordt ingediend. Dit betekent dat er op dit moment nog geen compleet overzicht kan worden gegeven van de totale uitgaven van de in 2018 afgegeven toevoegingen.

Deze cijfers zijn gebaseerd op het aantal declaraties voor toevoegingen en de extra uren die in het peiljaar 2018 zijn vastgesteld. Het bedrag aan vergoedingen voor bewerkelijke zaken is in 2018 met 6% toegenomen ten opzichte van 2017. Het bedrag dat uitgegeven is aan vergoedingen inclusief de bewerkelijke zaken nam in 2018 met 2% af. Het bedrag aan vergoedingen voor de piketten nam met 10% af.

Naar frequentere publicatie cijfers en trends

De Raad bracht tot nu toe jaarlijks naast de online versie ook een papieren versie van de monitor uit. Tijden veranderen, ook bij de Raad. Daarom gaan we geleidelijk aan invulling geven aan onze ambitie om de cijfers over de gesubsidieerde rechtsbijstand en de daarbij horende trends en uitleg frequenter en online te presenteren. Op die manier willen we onze ketenpartners en het publiek beter van dienst zijn. Dit is de eerste ‘cijfers en trends’ in digitale vorm.

Contact

Zoekt u nadere informatie of heeft u vragen over de cijfers en trends van de Raad voor Rechtsbijstand, stuurt u ons dan een e-mail.

Wilt u meer weten over het gebruik van de cijfers en trends van de Raad voor Rechtsbijstand, kijkt u dan in de leeswijzer.

 


* Factsheet Scheidingen 2018, M. ter Voert: https://www.wodc.nl/binaries/FS%202019-1_tcm28-390997.pdf en jaarverslag Raad voor de Rechtspraak.